دستگاه کپی

کاغذ چگونه اختراع شد؟

ساخت کاغذ یکی از تاثیرگذارترین عوامل در پیشرفت بشر و گسترش علم و تمدن به شمار می آید. از نظر علمی، کاغذ از تراکم نامنظم الیاف سلولزی تشکیل شده که منجر به ایجاد ماده ای فشرده در ابعاد و وزن های متفاوت می شود. پیش از اختراع کاغذ، انسان ها از روش های مختلفی برای ثبت یا انتقال فکر و منظور خود به دیگران استفاده می کردند. از جمله این موارد می توان به سنگ نوشته های پیدا شده در غارهای قدیمی، ورقه های تهیه شده از خاک رس، پوست حیوانات و پاپیروس اشاره کرد.

کاغذ چگونه اختراع شد؟ | تاریخچه ساخت کاغذ

اما آیا می دانید کاغذهای با کیفیت امروزی چه زمانی اختراع شده و قبل از آن به چه شکل در دسترس افراد قرار داشته؟ در این پست تاریخچه ساخت کاغذ و استفاده از آن در دوره های مختلف تاریخی را بررسی، و به توصیف عوامل تاثیرگذار در پیشرفت صنعت مربوطه پرداخته ایم.

سیر تاریخی استفاده از کاغذ

به عقیده مورخان و تاریخ شناسان، اولین فرآیند ساخت کاغذ در دوران امپراطوری هان شرقی در چین ثبت شده که انجام آن بیشتر به شخصی در دربار حکومتی به نام Cai Lun ارتباط داده می شود. در طول قرن هشتم، صنعت کاغذسازی چینی ها به جهان اسلام رسید و از کارخانه های کاغذسازی برای ساخت کاغذ و پول استفاده شد. پس از آن در قرن ۱۱، این فناوری به اروپا رسید و در قرن ۱۳، فرآیندهای مربوطه با استفاده از آسیاب های آبی در اسپانیا بهبود یافت. پس از آن با اختراع کاغذ با مواد اولیه مبتنی بر چوب در قرن ۱۹، پیشرفت های زیادی در این صنعت ایجاد شد.

سیر تاریخی استفاده از کاغذ

اگرچه موادی مانند پاپیروس و Amate از اولین نمونه های رایج برای نوشتن در مدیترانه و آمریکای قبل از کریستف کلمب بوده، اما نمی توان آن ها را به عنوان کاغذ واقعی در نظر گرفت. کاغذ پوستی نیز در همین دسته بندی جای می گیرد. این ماده که عمدتا برای نوشتن مورد استفاده قرار می گرفته، پوست آماده شده حیوان است که تاریخچه آن به قبل از کاغذ و حتی پاپیروس بر می گردد. همچنین لازم به ذکر است که در قرن بیستم با پیشرفت صنعت پلاستیک سازی، ساخت کاغذهایی از این جنس نیز رواج یافت.

 

تاریخچه پاپیروس

کلمه “کاغذ” (paper) از لحاظ ریشه شناسی، از papyrus در زبان باستانی یونان، مربوط به نام کامل گیاه Cyperus papyrus گرفته شده است. در واقع پاپیروس یک ماده اولیه صخیم و شبیه کاغذ است که از ساقه گیاه Cyperus papyrus تهیه شده و در دوران مصر باستان و سایر تمدن های مدیترانه ای، سال ها قبل از کاربرد کاغذ در چین، برای نوشتن استفاده می شده است.

تاریخچه پاپیروس

برای ساخت کاغذ پاپیروس، لایه های نواری بسیار نازکی از داخل این گیاه جدا شده و با پهن کردن آن ها در کنار یکدیگر، یک برگه کاغذی اولیه ایجاد می شود. سپس، لایه دوم نیز منطبق با زاویه و جهت قرارگیری لایه زیرین بر روی آن گذاشته شده و با کوبیدن این دو لایه بر روی یکدیگر، یک برگه کاغذ بدست می آید. خروجی نهایی بسیار مقاوم است اما سطح ناهمواری دارد، مخصوصا در بخش لبه های نوارها. هنگام استفاده از آن ها برای نوشتن طومار، پیچیدن و باز کردن های متوالی کاغذ باعث جدا شدن مجدد این نوارها از یکدیگر می شود، علی الخصوص در جهت عمودی. این مورد در بسیاری از نوشته های پاپیروسی قدیمی قابل مشاهده است.

تاریخچه کاغذ-ساخت کاغذ

تفاوت اساسی کاغذ با پاپیروس در این است که برای تهیه کاغذ، قبل از فشرده سازی لایه ها، ماده اولیه از طریق خیساندن یا تجزیه کردن از هم باز می شود. این کار باعث ایجاد سطحی بسیار هموارتر و جلوگیری از تشکیل خطوط ضعیف در آن شده که در نتیجه با گذشت زمان، از هم گسسته نخواهد شد. همین ویژگی باعث مقبولیت بیشتر ساخت کاغذ در اروپای شمالی شد، چراکه در وضعیت آب و هوایی سردتر آن منطقه دوام و ماندگاری کاغذ از پاپیروس بسیار بیشتر بود.

کاغذ در چین

همانطور که پیش تر به آن اشاره شد، شواهد تاریخی صنعت کاغذ سازی را به Cai Lun منسوب می داند و تاریخ و یا مخترع اصلی آن مشخص تیست. قدیمی ترین نسخه موجود از کاغذ در منطقه Frangmatan در استان Gansu کشف شده که در واقع بخشی از یک نقشه مربوط به سال های ۱۴۱-۱۷۹ قبل از میلاد است. همچنین تکه های کاغذی در Dunhuang مربوط به سال  ۶۵ قبل از میلاد، و در Yumen از سال ۸ قبل از میلاد نیز بدست آمده است.

پیدایش کاعذ در چین

اختراع Cai Lung به سال ۱۰۵ پس از میلاد مربوط می شود که در واع نوعی کاغذ از جنس درخ توت و سایر گیاهان آبکش دار است و با هدف کاهش هزینه تولید، آن را با موادی مانند تورهای ماهیگیری، پارچه های کهنه، و ضایعات بوته شاهدانه ترکیب می کردند.

پیدایش کاعذ در چین

روش های مورد استفاده برای ساخت کاغذ

در دوران سلطنت سلسله Shang (1600-1050 قبل از میلاد) و Zhou (1050-256 قبل از میلاد) در چین، اسناد و مدارک عمدتا بر روی استخوان یا بامبو نوشته می شد که بسیار سنگین و بدساخت بود و جابجایی آن ها کار ساده ای نبود. گاهی اوقات از جنس سبک ابریشم نیز برای ثبت وقایع استفاده می شد، اما هزینه گزافی داشت. برخی شواهد بدست آمده نشان می دهد که کاغذ، ۱۰۰ سال قبل از اختراع Cai Lun در سال ۸ قبل از میلاد، در ارتش چین استفاده شده است. این مشاهدات اثبات می کند که در واقع اختراع او، باعث بهبود این مهارت ها ازنظر علمی و فرآیندی در ساخت کاغذ شده است.روش های مورد استفاده برای ساخت کاغذ

در اطلاعات ثبت شده در کتاب Twenty-Four Histories که کتاب تاریخی رسمی کشور چین است، در مورد کاغذ بیان شده که در دوران باستان، نوشته ها و کتیبه ها بر روی لوح های بامبو یا تکه های ابریشم به نام chih نگارش می شده است. اما ابریشم به دلیل گرانی، و بامبو به دلیل سنگین بودن گزینه های مناسبی نبودند. سپس Tshai Lun بر روی ایده ساخت کاغذ از درختان و گیاه شاهدانه و پارچه کار کرد و فرآیند پبشنهادی خود را در اولین سال امپراطوری Yuan-Hsing به او ارائه داد. وی از جانب امپراطور مورد تشویق قرار گرفت و از آن زمان این نوع کاغذ در همه جای دنیا استفاده شد و برخی به آن کاغذ Marquis Tshai نیز می گویند.

روش های مورد استفاده برای ساخت کاغذ

این فرآیند ساخت کاغذ ممکن است نشات گرفته از له کردن و هم زدن تکه های پارچه در آب و جمع آوری آن ها بر روی یک نمد باشد. پوست درخت توت کاغذی اهمیت زیادی داشت و کاغذ با کیفیت در اواخر دوره سلسلسه Han با استفاده از تنه درخ صندل سفید ساخته شد. در زمان امپراطوری شرقی چین، نوعی خاص از بامبو با پرداخت سطح قالبی به همراه رنگ های حشره کش در صنعت کاغذسازی مورد استفاده قرار گرفت. با گسترش صنعت چاپ در زمان سلسله سانگ، تقاضا برای کاغذ بسیار افزایش یافت تا اینکه در سال ۱۱۰۱، بیش از ۱٫۵ میلیون شیت کاغذ به پایتخت فرستاده شد.

کاربردهای کاغذ

بر اساس شواهد بدست آمده از قرن دوم قبل از میلاد در زمان امپراطوری Wu از سلسله هان، از کاغذ برای بسته بندی آینه های با ارزش و شکننده برنزی استفاده می شده است. اگرچه در قرن سوم بعد از میلاد از کاغذ برای نوشتن استفاده شد، کماکان برای بسته بندی و سایر موارد نیز کاربرد داشت. کاغذ مخصوص توالت از حدود قرن ششم در چین استفاده می شده است. در سفرنامه فردی عرب که در آن دوران به چین سفر کرده بود این چنین آمده است:

“… آن ها پس از رفع حاجت، به جای شست و شو با آب، از کاغذ برای نظافت شخصی استفاده می کنند.”

کاربردهای کاغذ

در دوران سلسله Tang (618-907) کاغذ را تا داده و با ساخت کیسه های مربعی شکل، از آن برای حفظ طعم چای استفاده می کردند. در دوران سلسه Song، حکومت از ساخت کاغذ برای اولین بار در جهان در چاپ اسکناس استفاده کرد. این پول ها به عنوان هدیه به مقام های حکومتی در بسته بندی های کاغذی مخصوص اعطا می شد. همچنین با سفر مارکوپولو به چین در دوران سلطنت Yuan، وی مشاهدات خود را از سوزاندن یادبود های کاغذی به شکل انسان، شتر، اسب، لباس، و اسلحه در مراسم سوزاندن مردگان ثبت کرده است.

تاثیر کاغذ بر جامعه

گسترش کاغذ تاثیر بسیار زیادی بر روی نشر و پخش کتاب ها داشته است. با ساخت کاغذ، افراد قادر بودند به جای استفاده از ارابه، کتاب ها را با دست حمل کنند. در نتیجه در قرن های متوالی، مجموعه های شخصی از متون نگارش یافته به سرعت افزایش یافت. به عقیده Endymion Wikinson، یکی از نتایج گسترش کاغذ در چین، پیشی گرفتن آن ها از امپراطوری های منطقه مدیترانه در چاپ و تولید کتاب بود. در دوران سلسله Tang، کشور چین به کشور پرچم دار در تولید کتاب تبدیل شد.

تاثیر کاغذ بر جامعه

با این وجود علیرغم پیشرفت های اولیه، تا قرن ۹ گسترش و پیشرفت این صنعت در خاورمیانه بسیار افزایش یافت. بین قرن ۹ تا ۱۲، کتابخانه های موجود در قاهره، بغداد، و کوردوبا مجموعه هایی بسیار عظیم تر از چین و اروپا را در دل خود جای داده بودند. از حدود سال ۱۵۰۰ میلادی گسترش و پیشرفت ساخت کاغذ و چاپ آن در جنوب اروپا نیز توانست فاصله موجود در این خصوص را در مقایسه با کشور چین پر کند. مجموعه کتاب های Domenico Grimani تا زمان مرگ او در سال ۱۵۲۳، به بیش از ۱۵۰۰۰ جلد رسیده بود. پس از سال ۱۶۰۰، مجموعه های کتاب در اروپا به طور کامل از کشور چین پیشی گرفت. با ادامه این روند، پس از سال ۱۷۰۰ مجموعه های موجود در شمال آمریکا نیز از کشور چین بیشتر شد.

تاریخچه ساخت کاغذ در آسیا و آفریقا

پس از پیشرفت های ذکر شده در کشور چین، تولید و استفاده از کاغذ به تدریج به بخش های دیگر دنیا نیز ارسال شد. در قرن سوم، کاغذ به کشور ویتنام در شرق آسیا، در قرن چهارم به کشور کره، و در قرن پنجم به کشور ژاپن رسید. در کشور کره غالبا از کاغذ برای نقاشی و خوش نویسی استفاده می کردند و یکی از آیتم هایی بود که به عنوان خراج به کشور چین فرستاده می شد. گمان می رود که مردمان کشور کره در قرن ۵ کاغذ را به ژاپن رسانده باشند، اما از نظر تاریخی، سفر یک پیشوای بودائی به نام Damjing به این کشور سرآغاز صنعت کاغذسازی در آن جا به شمار می آید.

تاریخچه ساخت کاغذ در آسیا و آفریقا

کاغذ در جهان اسلام

در قرن هشتم کاغذ در آسیای میانه مورد استفاده بوده، اما تاریخ دقیق پیدایش آن مشخص نیست. مطابق با نوشته های تاریخ شناس قرن یازدهم، ابومنصور عبدالملک ثعالبی، زندانیان چینی دستگیر شده در نبرد طراز که بین خلفای عباسی و سلسله تانگ رخ داد، کاغذسازی را به مردم منطقه سمرقند آموزش دادند. یکی از زندانیان دستگیر شده به نام Du Huan که بعدا توانست به چین بازگردد، در گزارش خود بیان کرده که در میان آن ها بافنده، نقاش، زرگر، و نقره ساز بوده اما هیچ فرد متخصص کاغذسازی وجود نداشته است. در نوشته های ابوالفرج الندیم بغدادی نیز ذکر شده که صنعتگران چینی در منطقه خراسان کاغذ تولید کرده اند.

کاغذ در جهان اسلام

با این وجود، Jonathan Bloom، محقق هنرهای آسیایی و اسلامی، معتقد است که ارتباط بین صنعت ساخت کاغذ و زندانیان چینی در این منطقه واقعیت ندارد. مستندات تاریخی نشان می دهد که سال ها قبل از این اتفاق، در سال ۷۵۱ میلادی کاغذ در منطقه سمرقند شناخته و استفاده می شده است. او با اشاره به تفاوت های موجود بین تکنیک های کاغذسازی چین و آسیای میانه، این ارتباط را غیرواقعی می داند. کاغذهای چینی عمدتا از مواد اولیه مرغوب ساخته می شده، در حالی که جنس کاغذهای موجود در کشورهای اسلامی از ضایعات موادی مانند پارچه بوده است. نوآوری های مربوط به صنعت ساخت کاغذ ممکن است به دوران قبل از اسلام مرتبط باشد، هنگامی که تاجران بودایی و راهبه های چینی به این منطقه سفر می کرده اند. تمدن اسلامی در قرن هشتم به گسترش کاغذ و صنعت کاغذسازی در آسیای میانه کمک کرد که پس از چند قرن به اروپا و سایر نقاط دنیا نیز رسید. یکی از میراث های تاریخی این دوران، کلمه انگلیسی ream است که برای شمارش بندهای کاغذ استفاده می شود و از ریشه عربی “ریزما” گرفته شده است.

کاغذ در جهان اسلام

در قرن هشتم در بغداد که پایتخت حکومت عباسی بود، کاغذ پوستی کم کم جای خود را به کاغذ گیاهی داد. همانطور که ابن خلدون، تاریخ نگار این دوران در آثار خود اشاره کرده که به دستور این یحیی، ساخت کاغذ برای جایگزینی آن با کاغذهای پوستی آغاز شد. در این دوران نام های مختلفی برای کاغذهای تولیدی درنظر گرفته می شد که بر اساس معیار های متفاوتی مانند منطقه تولید کننده (اصفهانی، بغدادی، سمرقندی، …)، اندازه (نصفی، ثلثان، …)، و حتی افرادی که از ساخت آن حمایت می کرده اند (نوحی، جعفری، منصوری، …) شهرت یافته اند.

ساخت کاغذ در شبه قاره هند

شواهد مبتنی بر وجود کاغذ در این منطقه به نیمه دوم قرن هفتم، و عمدتا به نوشته های پیروان چینی و هندی بودا مربوط می شود. Yijing در آثار خود نقل کرده که افراد در این منطقه تصویر بودا را بر روی کاغذ یا ابریشم چاپ کرده و به عبادت آن مشغول بوده اند. مطابق با نوشته های عرفان حبیب، می توان این گونه تصور کرد که صنعت کاغذسازی قبل از قرن یازدهم با شروع حاکمیت اعراب به منطقه Sindh (که امروزه بخشی از پاکستان است)، به آن جا رسیده باشد. در قرن پانزدهم، جهانگردی چینی به نام Ma Huan از کیفیت کاغذهای موجود در بنگال شگفت زده شده و سفیدی و کیفیت ساخت آن را بسیار عالی ارزیابی کرده است.

ساخت کاغذ در شبه قاره هند

ساخت کاغذ در اروپا

قدیمی ترین اثر نوشته شده بر روی کاغذ در اروپا Missal of Silos نام دارد که در قرن ۱۱ نگارش یافته و احتمال می رود از کاغذهای ساخته شده در منطقه اسلامی نواحی جنوبی قفقاز استفاه شده باشد. این صنعت در سال ۱۰۸۵ به اروپا، منطقه اسپانیا رسید و تا سال ۱۱۵۰ به پیشرفت خوبی رسید. در کتاب های تاریخی اشاره شده که اولین تجهیزات کاغذسازی فرانسه در سال ۱۱۹۰ راه اندازی شد و تا سال ۱۳۴۰ به تمامی بخش های ایتالیا رسیده بود.

ساخت کاغذ در اروپا

زندانیان عرب که در منطقه Borgo Saraceno نگهداری می شدند به صنعتگران آن منطقه تکنیک های ساخت کاغذ با دست را آموزش دادند. این افراد فرآیند ساخت کاعذ با دست را به عنوان یک هنر قلمداد کردند و با اصلاح روش های تولید آن، با کاغذهای پوستی که تا قبل از آن دوران اصلی ترین جنس مورد استفاده برای نوشتن بود توانستند رقابت کنند.

ساخت کاغذ در آمریکا

شواهد تاریخی در قاره آمریکا نشان می دهد که یک نوع ماده اولیه مخصوص نوشتن مشابه با کاغذ پوستی در قرن پنجم پس از میلاد در تمدن مایا استفاده می شده است. این ماده که به نام amati یا amate شهرت داشته، تا قبل از حمله اسپانیایی ها به عنوان رایج ترین ماده اولیه برای نوشتن رواج داشته است. قدیمی ترین نسخه amate در نزدیکی مکزیک یافت شده که مربوط به فرهنگ shaft tomb بوده و قدمت آن به ۷۵ سال قبل از میلاد مسیح مربوط می شود. فرآیند ساخت این ماده، به ساخت کاغذ گیاهی در مقایسه با کاغذ پوستی، شباهت بیشتری داشته است.

ساخت کاغذ در آمریکا

تاثیر تحولات قرن نوزدهم بر کاغذ

با تمامی پیشرفت های صورت گرفته تا قبل از قرن نوزدهم، کاغذ کماکان ماده ای گران قیمت به شمار می آمد. تا اینکه با گسترش ماشین های بخار، فرآیند ساخت کاغذ از چوب تسهیل، و ماشین کاغذسازی Fourdrinier به پایه و اساس کاغذسازی مدرن تبدیل شد. در سال ۱۸۴۴ ماشینی ساخته شد که می توانست الیاف چوب را دقیقا مشابه با چیزی که در ساخت کاغذهای گیاهی استفاده می شد جداکند و با استفاده از مواد شیمایی، به آن رنگ سفید می بخشید. این فناوری، دوره ای جدید در این صنعت را پایه گذاری کرد و تا اواخر قرن نوزدهم، تقریبا تمامی دستگاه های چاپ در دنیای غرب از این فناوری استفاده می کردند. کاغذهای ارزان قیمت بر پایه چوب، محصولاتی مانند روزنامه و دفترچه های شخصی را در اختیار مردم بیشتری قرار داد و شغل نویسندگی که حرفه ای با سطح اجتماعی بالا تلقی می شد، به امری عادی تغییر یافت.

تاثیر تحولات قرن نوزدهم بر کاغذ

دسترسی به کاغذ در عصر حاضر

کاغذهای چوبی به دلیل استفاده از آلوم (زاج) در فرآیند ساخت، اسیدی بوده و بیشتر مستعد تجزیه شدن است. متون نوشته شده بر روی کاغذهای گران تر پایداری بهتری دارند. امروزه انتشارات در مقیاس انبوه نیز کماکان از این کاغذ استفاده می کنند، اما درصورت نیاز امکان استفاده از کاغذهای بدون اسید نیز برای آن ها فراهم است.

کاغذ امروزی

همانطور که توضیح داده شد، پیدایش و ساخت کاغذ ریشه در شرق آسیا داشته و در طی قرون به تدریج از آسیای میانه، به اروپا و آمریکا رسیده است. شاید برای ما دشوار باشد که تصور کنیم در برخی برهه های تاریخ، حتی دیدن یک کتاب در بین نیاکانمان اتفاقی نادر و حتی دست نیافتنی بوده! روزگاری که کتاب تنها به مقامات حکومتی و طبقه های بالای جامعه تعلق داشته و افراد عادی از این منبع علم و آگاهی محروم بوده اند. اما به لطف پیشرفت علم و فناوری های مرتبط در این صنعت، امروزه خریدن و داشتن کتاب برای همگان امکان پذیر شده و کماکان در بسیاری از جوامع به عنوان هدیه ایی ارزشمند درنظر گرفته می شود.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن